Библиотека – территория памяти: Әрүн санань күцгдсн күн

Аһу ик зөөр үлдәсн, үнлж болшго ик керг күцәсн Очра Номтын 140 җилин өөн октябрь сарин арвнд темдглгтхмн.

Кесг җилин туршарт эн күүнә нерн заагддго эс гиҗ арhул келгддг бәәсмн. Зуг цаг селгәтә гидг, тегәд номтын ач-тус өөдәнәр үнлгдҗ, хальмгин тууҗд онц орман эзлв гиҗ келхлә чик болхмн. Алдр Октябрьск революцин өмн хальмг улс дунд сурhульта гиснь негнь. Петербургск университетд дорд үзгин болн юридическ хойр фаультет төгсәсн гүн медрлтә күн кесг номар соньмсч йвсинь темдглх кергтә: хальмгин тууҗ, этнографь, бурхн-шаҗн, селәнә эдл-аху, экономик, кел шинҗллhн.

Петербургин университетин 4-ч курсин оютн бәәсн цагтан Очра Номт үнлж болшго ик керг күцәсмн. Кезәнә бичдг арh уга болад «Җанhр» дуулвриг җанhрчнр дуулад, толhадан хадhлад, үйәс үйд күргҗ, амн үгәр келҗ хадhлҗ йовсмн. Хальмг улсин сувсн болсн алдр дуулврин тускар талдан келн-улсин номтнр соӊсҗ йовсн болдг. Очра Номтын бичсәр,1908 җилд энүг Географическ ниицәнә дорд үзгин секцин шиидврәр хальмг улсин амн үгин зөөр, тер дунд «Җанhр» дуулвр бичүлҗ авулхар йовулсмн. Ик Бухс әәмгүр эн ирәд, долан хонгин туршарт олн туульс, келврмүд, үльгүрмүд бичҗ авсмн. Дәкәд җанhрч Ээлән Овлата таньлдад, «Җанhр» соӊсад, фонографт нег бөлгинь бичҗ авад, Петербургин номтнрт авч одсмн. Келхд, номтнр терүг соӊсчкад, ик гидгәр өврәд, бахмҗ кесмн. Терүнә хөөн Очра Номтд дәкн хальмг җанhрчла харhад, меддг бөлгүдинь цугтаhинь бичҗ авх даалhвр өгсмн. Тегәд Ээлән Овлаhас 10 бөлг бичҗ авсн деерән тод бичгт орулад, 1910 җилд профессор В. Котвичин дөнгәр салу дегтр hархснд бидн эндр «Җанhр» умшҗ чадҗанавидн. Очра Номтын күчәр нарт-делкәд мана баатрльг дууврин тускар әмтн медҗ авчана.

Бийнь сурhульта күн болад, Очра Номт хальмгуд өөдән hартха, сурhуль дастха гиhәд зүткж йовснь темдгтә. 1914 җилд Петербургин дорд үзгин факультетин багш В. Котвичла хамдан хальмг келнә багшнр белддг курс тогтасмн. Хөөннь, 1915 җилд, бас В.Котвичла болн хальмг келнә багш Л. Нормаевла хамдан тод бичг дасхлhна «Үзглл» барлсмн.

Дәкәд эн күүнә нерн түрүн хальмг газет барас hарсн йовдлла залhлдата. 1917 җилд Әәдрхнд энүнә седвәрәр болн арh-чидләр «Өөрдин зәӊг» гидг хальмг газетин түрүн тойг hарсмн. 1922 җилд болхла бас иим нертә түрүн хальмг седкүл барлгдснд Очра Номт тәвцән орулсмн. 1925 җилд профессор Н. Пальмовла «Хальмг область» гидг седкүл эн экләд барлснь бас темдгтә.

Дигтә эн цагас авн Очра Номтын җирhлд зовлӊгта кесг йовдл учрсмн. Эрк шиллhнә цаг ирәд, гемшәлhн угаhар хар гөрәр засгла харhад, дөрвн дәкч түүрмд тусад, олна төлә кеҗ йовсн көдлмшән кедг арhан геев. Болв тер бийнь номтын ик ач-тусиг хәрүлҗ болшго гиҗ сангдна. Хальмгудын бәәдл-җирhлин, селәнә эдл-ахун, бурхн-шаҗна, келнә, тууҗин туск материалмуд, олн әмтнәс бичҗ авсн үльгүрмүд, туульс, ут дуд, 1812 җилд болсн дәәнд орлцачнрт нерәдгдсн дуд болн нань чигн документс Санкт-Петербургин этнографическ музейин әнгд болн Дорд узгин университетд хадhлгдҗана. Эндр чигн мана номтнр терүгинь олзлҗ, номин-шинҗиллhнә кедлмшән кеҗ йовхнь темдгтә. Очра Номт цуглулсн материалмудтан «Хальмгин сойлд нерәдҗәнәв» гиж бичсн герәснь бәәнә. Тегәд номтнрт, хальмг улсин тууҗар, сойлар соньмсҗах улст шинҗлх материалмуд олн. Энтн номт маднд үльдәсн ик зөөр болҗана.

Төрскн hазртан энкр, өвкнриинь сойл, авг-бәрц хадhлхар дангин зүткж йовсн Очра Номт түүрмд суусн цагтан девтртән ухан-тоолвран бичҗ, олн әмтнд, келн-улстан үнн седкләрн церглх сана баh наснасн авн зүүж йовсан медүлнә. Эн әрүн санань күцсинь бидн, өдгә цага үйнр, медҗ йовнавидн.

Насн-жирhлиннь хаалhдан кесг түрү-зүдү үзәд, зовлӊ дааҗ hарсн бийнь Очра Номт нерән өөдян бәрҗ, үннәсн цөкрсн уга.

С. Богаева, зав. ООМР НБ

,